Ko’ã mba’e ouva’ekue ñandéve ymaite guivéma, avave ndoikuaái araka’e ha mba’éicha heñói, ha katu ohasava’ekue ohóvo ñemoñarekuéragui ñe’ê rupi.
Moõpa jajuhu tavarandu
Tavarandu niko oî tavaygua ángape, upévare oikova’erã ñeha’ã ani haguã araka’eve omano ha katu ára ha árare jagueromandu’a ha ñamopu’ãva’erã.
Mba’éichapa tavarandu:
* Mba’echae (tradicional). Péva niko he’ise pe mba’e tavarandugua (hecho folclórico) jaikuaáva oñemombe’ugui ñandéve. Techapyrã: “Tuka’ẽ” ñembosarái ymaguaréva, ko’ãga peve jaipurúva ñembosaráirõ.
* Tetãygua rembiapokue (vulgar). Ápe katu oje’e ñandéve pe mba’e tavarandugua ikatuha heñói oimeraẽ hendápe. Natekotevẽi jaha ñañemoarandu upeva’erã térã ñaime peteĩ mbo’ehaópe heñói hag̃uã tavarandu. Péicha peteĩ jehero (marcante) oimeraẽva omoheñoikuaa.
* Ijapoharekuaa’ỹva (anónimo). Avei oje’e mba’e tavarandugua ijapoharekuaa’ỹha. Techapyrárõ, avave ndoikuaái mávapa oipuru’ypýkuri pe ñe’ẽ “amóntema”.
* Purupyrã (útil). Mba’e tavarandugua niko ojekuaa, ojepuru aja. Ndojepurúiramo, ndojekuaái ha upe mba’e pya’e omano. Terere, vorivori, chipa, tatapỹi ári jehasa umíva ha’égui purupyrã, hekove; ha oĩ gueterei ñande apytépe ko’ag̃aite peve.
* Heñoisapy’áva (espontáneo). Péva he’ise mba’e tavarandugua noikotevẽiha ñembosako’i arére. Oimeraẽ hendápe, heñóita jave, heñói. Techapyrãrõ, ja’ekuaa “yvyrasỹi” heñoihague peteĩ ára. Hoky peteĩ ñande rapicha apytu’ũme (heñoisapy’a) ha péva oikuaaukávo hapichápe, ojekuaa ha ojepurúmakatu.
Mandu’arã
22 jasypoapy 1846 pe, arqueólogo inglés hérava William John Thoms ohai ñepyrûva’ekue tavarandu rehe; upévare 22 jasypoapy jave oiko pe mandu’arã.