Ñe’ẽtéva ñembotuicha ha ñemomichĩva

Los verbos incrementados y cercenados

Ñembotuicháva apytépe oĩ:

Terarãngue-moĩmbaha opáva e-pe + re + verbo.

Techapyrã:

Ha’e ndereraha.

En los incrementados se presentan los siguientes casos: pronombre-complemento terminado en e + re + verbo.

Ejemplo:

Ha’e ndereraha. (Él te lleva).

Teroñe’ẽ térã terarãngue-moĩmbaha opáva o-pe + gue + ñe’ẽtéva.

Techapyrã:

Che pogueraha.

Sujeto o pronombre-complemento terminado en o + gue + verbo.

Ejemplo:

Che pogueraha. (Yo les llevo).

Ñe’ẽtéva ñembotuicha oguerekóva ñe’ẽky “re” ha “gue”, umi oguerekóva ñe’ẽky mboyvegua “ro” ha ko’ãva ojeporu meméva: areko, arovia, aru, anohẽ, araha.

Los verbos incrementados que toman los afijos «re» y «gue» son todos los formados con el prefijo «ro» y los siguientes son de uso frecuente: areko (tengo), arovia (creo), aru (traigo), anohẽ (saco), araha (llevo).

Ñe’ẽtéva “aity”, ndorekóiramo jepe “r” ñepyrũrã, oĩ nunga oñembotuicháva ryepýpe; ojapyhýgui “r” ndaha’éi “gue” (reity, roity).

El verbo «aity», aún sin tener la «r» inicial, pertenece en parte a los incrementados; pues toma «r» y no toma «gue»: reity, roity (echas, echamos).

Umi ñe’ẽtéva ñemomichĩ katu, umi oñepyrũva “j” téra “ñ”-me oñemombykyve iñepyrũme ha ombogue oĩ ramo upéva mboyve moĩmbaha opáva “e”-pe. Umi ojeporuvéva ko’ãichagua: ajaho’i, aja’o, ajapi, ajapo, ajaty, añakã’o, añandu, añapĩ, añapytĩ.

Tembiecharã:

“Aja’o” -gui: Ha’e ndeja’o, ha’e cheja’o, ha’e pendeja’o, ha’e ñandeja’o, ha’e oreja’o.

En cuanto a verbos cercenados, algunos verbos que principian por «j» o «ñ» sufren aféresis de las letras iniciales, y las suprimen si van precedidos de un complemento directo acabado en «e». Los verbos más frecuentes de esta clase son: ajaho’i (cubro), aja’o (reto, reprendo), ajapi (acierto, atino), ajapo (hago), ajaty (entierro), añakã’o, (decapito), añandu (siento), añapĩ (mondo, descascaro), añapytĩ (ato).

Ejemplos:

De «aja’o»: Ha’e ndeja’o (él/ella te reta), ha’e cheja’o (él/ella me reta), ha’e pendeja’o (él/ella les reta), ha’e ñandeja’o (él/ella nos reta -incluyente), ha’e oreja’o (él/ella nos reta -excluyente).

Fuente:- Guarani Ñe’ẽ Rerekuapavẽ (GÑR). (2018). Academia de la Lengua Guaraní. (ALG). Guarani Ñe’ẽtekuaa. Asunción, Paraguay.