Conjugación optativa y conjugación imperativa en guaraní

Ñemosusũ moĩmbyre ha ñemosusũ potapyrã
Ñemosusũ moĩmbyre ha ñemosusũ potapyrãArchivo, ABC Color

Ñemosusũ moĩmbyre ha ñemosusũ potapyrã

1.2. Ñemosusũ moĩmbyre. Ndorekói ijavegua castellano-pe. Ha’etévaicha pe ñe’ẽhára oporomomarandúva oĩha mba’e ojapótava ha ha’ete voi he’íva ijupe térã ambuévape ojapo hag̃ua. Ñe’ẽky oipurúva: Ta– tere– to– taja/taña– toro– tape– to-.

Ñemosusũ moĩmbyre ha ñemosusũ potapyrã
Ñemosusũ moĩmbyre ha ñemosusũ potapyrã

1.2. Conjugación optativa. No tiene equivalente en castellano. Aparentemente el hablante comunica una decisión y también da la impresión de que da órdenes a sí mismo o a otros. Sus partículas son: ta– tere– to– taja/taña– toro– tape– to-.

Ejemplos:

Ta-guata che. Que camine yo.

Tere-guata nde. Que camines tú.

To-guata ha’e. Que camine él.

Taja-guata ñande. Que caminemos nosotros.

Toro-guata ore. Que caminemos nosotros.

Tape-guata peẽ. Que caminen ustedes.

To-guata ha’ekuéra. Que caminen ellos.

Ñemosusũ moĩmbyre ha ñemosusũ potapyrã
Ñemosusũ moĩmbyre ha ñemosusũ potapyrã

Ta-mopotĩ che. Que limpie yo.

Tere-mopotĩ nde. Que limpies tú.

To-mopotĩ ha’e. Que limpie él.

Taña-mopotĩ ñande. Que limpiemos nosotros.

Toro-mopotĩ ore. Que limpiemos nosotros.

Tape-mopotĩ peẽ. Que limpien ustedes.

To-mopotĩ ha’ekuéra. Que limpien ellos.

1.3. Ñemosusũ potapyrã (mba’e apoukarã). Ojeporu oje’e hag̃ua tapicha tojapo peteĩ mba’e. Oñemosusũ mokõiha avaitépente, papyteĩ ha papyetápe. Oiporu ñe’ẽky: e– ha pe-.

Tembiecharã:

Eguapy nde. Peguapy peẽ.

Eñembo’y nde. Peñembo’y peẽ.

Ñemosusũ moĩmbyre ha ñemosusũ potapyrã
Ñemosusũ moĩmbyre ha ñemosusũ potapyrã

1.3. Conjugación imperativa. Se hace uso de esta conjugación para dar órdenes. Se conjuga solo con la segunda persona, en singular y plural. Sus partículas son: e– y pe.

Ejemplos:

Eguapy nde. Siéntate tú.

Peguapy peẽ. Siéntense ustedes.

Eñembo’y nde. Párate tú. Peñembo’y peẽ. Párense ustedes.

Fuente: - Guarani Ñe’ẽ Rerekuapavẽ (GÑR). (2018). Academia de la Lengua Guaraní. (ALG). Guarani Ñe’ẽtekuaa. Asunción, Paraguay.