El lexema o núcleo verbal en guaraní

Ñe’ẽpy

Ñe’ẽpy naiñambuememéi. Ojekuaa mbohapýnte ñe’ẽtéva tee iñambuéva iñe’ẽpýpe: e, ju, ho.

El lexema o núcleo verbal es generalmente invariable. Se tienen identificados solo tres lexemas variables en guaraní, que son: e (decir), ju (venir), ho (ir).

Tembiecharã - Ejemplos:

Tembiecharã
Tembiecharã.

Oĩ ñe’ẽtéva oñemosusũva ñe’ẽky a-re-o-ja-(ña)-ro-pe-o rupive, omoĩva “i” ñe’ẽpy mboyve.

Upe “i” ñemoĩ ndaha’éi ipu porãve hag̃uánte, ojeporu umi ñe’ẽtéva hesakã’ỹva ijehegui ha oikotevẽva ambue ñe’ẽre, hesakãve hag̃ua: oiko, oikyty, oike, oikuaa.

Tembiecharã:

Che aike ógape.

Che ake ógape.

Existen verbos conjugados, a cuyas partículas a-re-o-ja- (ña)-ro-pe-o, se le agregan «i» antes del lexema.

La «i» no cumple simplemente una función de armonización fonética. Hace referencia a un objeto incorporado, aporta mayor claridad y aún puede establecer diferencia semántica: oiko (vive), oikyty (friega), oike (entra), oikuaa (sabe).

Ejemplos:

Che aike ógape.Yo entro en la casa.

Che ake ógape.Yo duermo en la casa.

Ñe’ẽtéva retepy ikatu ñe’ẽtevateĩ térã ñe’ẽteva’eta oikoháicha peteĩ térã hetave ñe’ẽpýgui.

Tembiecharã:

Ñande ñañakãky’o (akã + ky’a + o).

Ore rojaojohéi (ao + johéi).

Las estructuras de los verbos pueden ser simples y compuestas, según estén formadas por uno o varios lexemas.

Ejemplos:

Ñande ñañakãky’o: akã (cabeza) + ky’a (suciedad )+ o (quitar). Nosotros/as (incluyente) nos lavamos la cabeza.

Ore rojaojohéi: ao (ropa) + johéi (lavar)/. Nosotros/as (excluyente) lavamos la ropa.

Fuente: - Guarani Ñe’ẽ Rerekuapavẽ (GÑR). (2018). Academia de la Lengua Guaraní. (ALG). Guarani Ñe’ẽtekuaa. Asunción, Paraguay.