Modos antelativo, condicional y aseverativo en guaraní

Ñe’ereko mboyvegua, kotevemby ha apopyrémava
Ñe’ereko mboyvegua, kotevemby ha apopyrémavaArchivo, ABC Color

Ñe’ẽreko mboyvegua, kotevemby ha apopyrémava

6.22. Ñe’ẽreko mboyvegua. Ohechauka ojejapómahague tembiapo. Iñe’ẽky ipu’atãva “jepe”.

Modo antelativo. Indica que la acción se realizó en forma previa. Su partícula «jepe» es tónica.

Ejemplos - Tembiecharã

Ñe’ẽtéva jurugua - Verbo oral

Che ajerurejepe. Yo ya había pedido.

Nde rejerurejepe. Tú ya habías pedido.

Ha’e ojerurejepe. Él ya había pedido.

Ñande jajerurejepe. Nosotros ya habíamos pedido.

Ñe’ẽtéva tĩgua - Verbo nasal

Ame’ẽjepe. Ya había dado.

Reme’ẽjepe. Ya habías dado.

Ome’ẽjepe. Ya había dado.

Ñame’ẽjepe. Ya habíamos dado.

Ñe’ereko mboyvegua, kotevemby ha apopyrémava
Ñe’ereko mboyvegua, kotevemby ha apopyrémava

6.23. Ñe’ẽreko kotevẽmby.

He’i mba’éichatamora’e ojejapo. Iñe’ẽky ipu’atã’ỹva “mo”.

Modo condicional. Indica lo que hubiera sido hecho. Su partícula átona es «mo».

Ejemplos - Tembiecharã

Ñe’ẽtéva jurugua - Verbo oral

Nde rejoguámo. Tú hubieras comprado.

Ha’e ojoguámo. Él hubiera comprado.

Ñande jajoguámo. Nosotros hubiéramos comprado.

Ore rojoguámo. Nosotros hubiéramos comprado.

Ñe’ereko mboyvegua, kotevemby ha apopyrémava
Ñe’ereko mboyvegua, kotevemby ha apopyrémava

Ñe’ẽtéva tĩgua - Verbo nasal

Reñotỹmo. Hubieras plantado.

Oñotỹmo. Hubiera plantado.

Ñañotỹmo. Hubiéramos plantado.

Roñotỹmo. Hubiéramos plantado.

Ñe’ereko mboyvegua, kotevemby ha apopyrémava
Ñe’ereko mboyvegua, kotevemby ha apopyrémava

6.24. Ñe’ẽreko apopyrémava. Ohechauka ojejapopamahague pe oje’éva. Iñe’ẽky “ma” ndaipu’atãi.

Modo aseverativo. Indica la realización de la totalidad de la acción. Su partícula «ma» es átona.

Ejemplos - Tembiecharã

Ñe’ẽtéva jurugua - Verbo oral

Ha’e okarúma. Él ya almorzó.

Ñande jakarúma. Nosotros ya almorzamos.

Ore rokarúma. Nosotros ya almorzamos.

Peẽ pekarúma. Ustedes ya almorzaron.

Ñe’ereko mboyvegua, kotevemby ha apopyrémava
Ñe’ereko mboyvegua, kotevemby ha apopyrémava

Ñe’ẽtéva tĩgua - Verbo nasal

Oñenóma. Ya se acostó.

Ñañenóma. Ya nos acostamos.

Roñenóma. Ya nos acostamos.

Peñenóma. Ya se acostaron.

Ñe’ereko mboyvegua, kotevemby ha apopyrémava
Ñe’ereko mboyvegua, kotevemby ha apopyrémava

Fuente: - Guarani Ñe’ẽ Rerekuapavẽ (GÑR). (2018). Academia de la Lengua Guaraní. (ALG). Guarani Ñe’ẽtekuaa. Asunción, Paraguay.